شهرسازی

عوامل سازنده و تعریف کننده شهر

- عامل مذهبی و فرهنگی – عامل اقتصادی – عامل اقلیمی – که هر سه عامل به صورت زنجیره ای با هم در ارتباط هستند.

با توجه به عوامل فوق روند شهرنشینی و شهرگرائی در ایران را در سه دوره عمده برسی می کنیم :

الف) قبل از اسلام از قرن 9 ق.م تا قرن 7 میلادی

ب) از قرن 7 میلادی تا شروع سلسله ی قاجار سال 1165 شمسی

ج) دوران معاصر از سال 1165 شمسی تا سال 1357

 

قبل از اسلام

در این دوره در ایران با سه سبک روبرو هستیم : # سبک پارسی  # سبک پارسی هلنی  # سبک پارتی

#- شیوه ی پارسی : از قرن نهم ق.م با ساخته شدن اولین شار مادی که از شهر- تپه ها بین النهرین (زیگورات) شروع شد و با شکوفائی شارهای پارسی در شوش – استخر- پاسارگاد به اوج خود رسید.

 

#- شیوه ی پارسی هلنی : این شیوه به دوران حمله ی اسکندر به ایران رجوع می کند که آمیخته ای بود از شهر – دولت یونانی و شهر- قدرت پارسی  

 

#- شیوه ی پارتی این شیوه با بیانی ساده ابتدا خود را در شهر نساء در ماوراالنهر و فیروز آباد فارس نشان داد و حالت پیچیده ی خود را در شارهای دوران پادشاهی قباد نشان داد.

 

الف) دوران مادها : ( نهم ق.م تا هفتم ق.م )

سازمان فضایی شهر بصورت شهر- قدرت بود . اولین شهر این دوره شهر هگمتانه بود که شباهتهای با شهر اور و شهر بابل و نینوا دارد . که خود هگمتانه یک شهر- معبد و شهر – قدرت بود. که به معنی محل جمع شدن می باشد.

شار مادی شهری بود محکم و قوی بر فراز تپه ای یا نقطه ای سوق الجیشی که در دامنه ی آن نقاط زیستی موجود بودند.

در این دوران  بازارهنوز  در دوران جنینی بود. و کالبد شهر به صورت مربعهای متحد المرکز بودند که فقط دارای یک دروازه ی ورودی به شهر بود.

 

ب) دوران هخامنشی (قرن هفتم ق.م تا قرن چهارم ق.م )

اولین اقدامات دولت هخامنشی ایجاد جاده های نظامی – تجاری بود. از جمله ایجاد جاده شوش به افسوس یا جاده شاهی که ازکنار دریای مدیترانه به طول 2400 کیلومتر بود و در مسیر دجله و فرات بود . و همچنین ایجاد جاده بین بابل و هند بود. که در هر بیست کیلومتر برای استراحت یک کاروانسرا ساخته می شود.

از اقدامات دیگر در این دوره آشنای با پول در فتح لیدیه بود و ورود آن در معاملات تجاری بود.

* در دوران هخامنشی بازار متولد شد.

* شهر هخامنشی اولین قدم در مفهوم منطقه ای شدن را در طول تاریخ برداشت.

* شهر هخامنشی دارای مفاهیمی چون شهر- قدرت، شهر- معبد، و شهر- بازار را در خود جای می دهد.

*  کالبد شهر دوره هخامنشی همانند دوره مادی مربعی بودند با این تفاوت که درمرکز شهر آتشکده موجود بود و در اطراف آتشکده یک حوض و آبگیری بود. و در اطراف ساختمان آتشکده بنای خانه ها بود و بعد از آن باغات وجود داشتند.

* سازمان اجتماعی دوره هخامنشی شامل: - اشرافیت دودمانی – روحانیون – اشرافیت دهقانی – بازرگانان

* از نظر ریخت شناسی شهری شهر هخامنشی شامل: - دژ حکومتی در وسط – شهر میانی – شهر بیرونی

 

پ) دوران سلوکیان (قرن سوم ق.م )

در این دوران شهر پارسی هلنی را داریم که مکانی بود برای استقرار دولت سلوکی . اولین شهر این دوره شهر صد دروازه (حدود دامغان امروزی) که حاکی از سیاست شهرسازی دولت سلوکی بود

مکان استقرار شهرهای پارسی هلنی : &  در جوار و نزدیکی راه های اصلی. & در کنار قلعه های نظامی . یا شهرهای قدیمی که اطراف آن را روستاها احاطه کرده بودند. & یا در یک مکان سوق الجیشی بودند .

* در این دوران برای اولین بار مفهوم میدان در شهر رنگ می گیرد.

 

ت) دوران اشکانیان و شهر پارتی ( قرن سوم ق.م تا قرن سوم میلادی )

دولت اشکانی اولین و آخرین دولت مرکزی مبتنی بر تفاهم دودمانها را تشکیل می داد.

سازمان اجتماعی دولت اشکانی : - اشرافیت دودمانی – دیوان سالاران و نظامیان – روحانیون – اشرافیت دهقانی – بازرگانان و پیشه وران بودند.

 ریخت و فورم شهر دوره اشکانی: در دوره ی اشکانی کالبد شهر بجای مربع های متحد المرکز بصورت دایره های متحد المرکز بود با باروهای دایره ای شکل در اطراف آن که دو نمونه ی بارز آن شهر نساء در ماورالنهر و فیروز آباد در فارس بود . 

سازمان کالبدی شهر دوره اشکانی: - دژ حکومتی  - شار میانی – شار بیرونی . کل شهر دارای یک دروازه ورودی بود.

 

ث) دوران ساسانی (قرن سوم میلادی تا قرن هفتم میلادی )

در این دوره یک بازگشت به دوران هخامنشی را داریم .

 

* سازمان اجتماعی در این دوره شامل: - روحانیون – جنگاوران و سپاهیان که برای اولین بار در این دوره ظهور کرد. و نشان از روحیه ی نظامیگری در این دوره بود. – دبیران و پزشکان که نشان از روحیه ی دیوان سالاری بود. – دهقانان که نشان ازوحدت کار اجتماعی بود نه تقسیم کار.

 

* از لحاظ شکل فضایی در این دوره بازگشت به دوران هخامنشی را داریم و شکل شهر به صورت مربعی شکل بود. با این تفاوت که شهر دارای چهار دروازه ورودی بود. و همچنین در این دوره شکل و سیمای شهر یا شطرنجی بود یا برگرفته از شکل حیوانات بود مانند: شهر شوش که بشکل باز می باشد. و شهر شوشتر که به شکل اسب می باشد.   و شهر از لحاظ ریخت شناسی شامل: - دژ حکومتی – شار میانی – شار بیرونی – بازار – میدان  بود.

* در این دوره میدان هم از نظر اقتصادی مانند آگورا یونانی و هم از نظر قدرت حکومتی مانند فوروم رومی بود.

 

دوران اسلامی

* اولین شهر با جهان بینی اسلامی شهر مدینه است که مدینه با مفهوم شارستان در زبان پهلوی نزدیک است.

عوامل مشخصه ی شهر اسلامی

 1. مسجد جامع       2. بازار     3. محله

 

* بازار پارچه فروشان که آن را قیصریه می گفتند از مهمترین بازارها بشمار می آمد.

 

*در زمینه ی سیاست شهرسازی اسلامی بطور کلی دو نوع شهر مد نظر است :

الف) شهر های قدیمی که از لحاظ  فضای –کالبدی  دگرگونی عمده ای در آنها صورت نگرفته است و فقط در محل عناصر کهنه ای مانند آتشکده و .. وجه مشخصه ی شهر اسلامی یعنی مسجد را می ساختند و دیوار بین شار میانی و شار بیرونی را بر می داشتند.

ب) شهر های جدید که در کنار شهرهای قدیمی که قسمت زیادی از آن از بین می رفت درست می کردند

 

* علاوه بر این دو نوع شهر شهرهای دیگری که از نوع شهرهای دوران اسلامی بودند وجود داشتند: یکی شهرهای بودند که در کنار اماکن زیارتی ساخته می شدند. دومی شهرهای بودند که مظخر قدرت حکومت اسلامی بودند . مانند بغداد در دوران عباسی ها و فاس در دوران ادریسیها در مراکش.   

    

دوره حکومت سامانی

از قرن دوم هجری در خراسان و ماوراء النهر و تولد سبک خراسان در زمینه های ادبی و هنری راداریم. صفات مشخصه ی این دوره ایجاد سیستمهای آب رسانی و ایجاد قناتهای چند دهنه راداریم که تا کنون برجای مانده اند.  

 

دوره حکومت آل بویه

 در خراسان بعد از فروپاشی دولت سامانی در قرن چهارم هجری دولت آل بویه بحکومت رسید. عنصر پایه ای در این دوره مدرسه می باشد که خودنمایی می کند. در این دوران آزاداندیشی و آزادی مذهب را می بینیم که نیروی محرکه ی سازماندهی کالبدی شهر می باشد. در این دوران شهرهای سیراف – ری- اصفهان – نیشابور- طوس جرجان شیراز(فناگردخسرو) را داریم. کالبد شهر در این دوره کماکان میدان میانی می باشد که در اطراف آن دیوانها – بازارها – و مسجد جامع می باشد.

 

دوره حکومت سلجوقیان قرن پنجم و ششم هجری

در این دوره بازگشت دوباره به شهر قدرت های قدیمی را می بینیم و از بین رفتن آزاد اندیشی و آزادی مذهب دوران قبل را داریم. کالبد شهر همچنان بر میدان بزرگ و اصلی شهر است که در اطراف آن دیوانها و مسجد جامع و گاه بیمارستان را می بینیم.

 

قرن هفتم الی یازدهم

 با آغاز این دوره با حمله مغول به ایران و پایان تحول شهرنشینی را داریم. در زمان حکومت ایلخان مغول در ایران اولین حرکت ها برای جلوگیری از ویرانی بیشتر شهرها در زمان حکومت هلاکوخان با تلاش خواجه نصیرالدین طوسی   با ایجاد شهر مراغه به عنوان اولین پایتخت مغول در ایران صورت گرفت. و دومین حرکت در زمان غازان خان با تلاش خواجه رشیدالدین فضل الله صورت گرفت. در زمان مغولها و در زمان حکومت گورکانیان به جای شبکه ی شهری تک شهرها با فرمانبرداری مغول ها بوجود آمدند که نمونه بارز آن شهر تبریز است.

اولین نمونه ی شهرسازی در دوران مغول را می توان به بعد از بازگشت غازان خان از شام دانست که به دستور وی در قسمت غربی تبریز شهر جدیدی بنام شام غازانی ( شنبه غازان) برپا شد و به دستور رشیدالدین فضل الله در قسمت شرقی تبریز شهر جدیدی بنام ربع رشیدی که شهری با سی هزار خانه بود ساخته شد. ساخت کالبدی شهرها بصورت شطرنجی بودند.

از شهر های دیگر این دوره می توان یه شهر سلطانیه اشاره کرد که در زمان محمد خدابنده (الجایتو) برادر کوچک غازان خان در دشت زنجان با کالبدی شطرنجی ساخته شد.

در زمان حکومت آق قویونولها در غرب و قراقویونولها در شمال غرب و آل مظفر سبک آذری تولد یافت.

 

قرن یازدهم تا قرن سیزدهم هجری

با شروع این دوره دولت صفویه را در ایران داریم که با آغاز حکومت صفویه در ایران  اروپا در حال خارج شدن از خاموشی قرون وسطی بود. که مصادف است با دوره ی رنسانس در اروپا .

در زمان صفویه مکتب اصفهان پا به عرصه وجود گذاشت. و جای مکتب آذری را در هنر و شهرسازی و شهرنشینی گرفت.

در زمان حکومت شاه طهماسب اول با پایتخت شدن قزوین مفاهیم شهر- آرمان صورت گرفت.

در مکتب اصفهان ظهور مفهوم خیابان را در مقابل بیابان همانند رنسانس در اروپا در این دوره داریم که از صفات مشخصه مکتب اصفهان می باشد.

** تهران در زمان شاه طهماسب اول و شهر اشرف در زمان حکومت شاه عباس اول ساخته شدند.**

** طراحی ،برنامه ریزی و اجرای شار جدید اصفهان در سالهای اول قرن یازده هجری (هفدهم میلادی) به مدت 25 سال شروع شد.**

** در زمان شاه عباس اول پایتخت به اصفهان انتقال یافت.**

** شار در مکتب اصفهان را می توان شهر-قدرت، شهر-نمایش، شهر-آرمان،شهر-بازار، و در کل شهر-منطقه دانست.**

**مکتب اصفهان را می توان همدوره با شکل گیری سبک باروک در اروپا دانست. **

** مجموعه گنجعلی خان کرمان را می توان نمونه ی بارز بکارگیری مکتب اصفهان دانست.**

** وجه مشخصه ی مکتب اصفهان ایجاد یک میدان به عنوان مرکز ثقل در طراحی می توان باشد.**

** سیمای کلی میدان نقش جهان : در قسمت جنوب آن مسجد بزرگ شهر – در قسمت شمال آن سردر بازار بزرگ –در قسمت غرب عمارات عالی قاپور و در قسمت شرقی آن مسجد شیخ لطف الله می باشد که بدون حیاط و شبستان و رواق می باشد. **

** از پایه های اصلی مکتب اصفهان که در زمان قاجار هم آن را خواهیم دید، ایجاد شهرهای جدید در کنار شهرهای قدیم است. و همچنین تحقق بخشیدن به سه اصل تعاون، تعادل فضایی و توازون کالبدی **

** در مکتب اصفهان فضایی انسانی را به جای مقیاس انسانی داریم.**

اصول و قواعد دستوری در مکتب اصفهان

#  اصل سلسله مراتب : یعنی هر فضای شهری دارای دو جنبه ی درونی و بیرونی است.

# اصل کثرت گرائی : یعنی هر فضای شهری دارای تنوع می باشد و قابل تجزیه شدن است.

# اصل وحدت : یعنی در مقابل کثرت گرائی هر فضای شهری دارای یک وحدت و یکپارچگی می باشد.

# اصل تمرکز  # اصل عدم تمرکز که بر مبنای توزیع متوازن فضای شهری می باشد.

# اصل تباین : این اصل فضای شهری را از یک دستی و بی هویتی رها می کند.

# اصل اتصال : یعنی هر فضای شهری در پی اتصال به فضای دیگری است.

# اصل توازن : یعنی اینکه فضاها و بناها و روابط آنها دارای یک وزن خاصی می باشد.

# اصل تناسب : یعنی ابعاد و اندازه و حجم فضاها و بناها دارای تناسب و همخوانی می باشد.

# اصل تداوم : یعنی فضای شهر در این اصل همانند خلاء می باشد. 

#اصل قلمرو : یعنی هر فضای شهر از خرده فضا گرفته (مسکن) تا کلان فضا (شهر) دارای محدوده خاص می باشد.

# اصل سادگی: خلوص و صراحت و سادگی فضا امکان درک سریع آن را فراهم می کند.

#اصل پیچیدگی : در مکتب اصفهان همزمان با سادگی فضا ، فضا باید به خود شکل خاص بگیرید که گرفتن شکل منوط به اصل پیچیدگی فضا می باشد.

# اصل ترکیب : یعنی فضا باید مرکب از چند زیر فضا می باشد و به صورت پیوسته عمل می کند.

# اصل استقرار : یعنی فضا باید در جای و مکانی مستقر شود که بدان ویژگی خاص ببخشد.

# اصل زمان : یعنی اینکه فضا باید متناسب با زمان موجود جایگاه ویژه ای داشته باشد و در تبعیت از زمان مفهوم بیابد که این اصل بنیادی ترین اصل است.

 

+ بعد از قرن یازدهم که دوران شکوفایی شهرگرائی و شهرسازی بود با شروع قرن دوازدهم هجری حمله ی ایلخان افغان را داریم که منجر به سقوط حکومت صفویه در ایران شد شهرنشینی بار دیگری دوران افول خود را شروع می کند. که این افول در شهرسازی و شهرگرائی در ایران مصادف است با ایجاد بستر مناسب برای انقلاب صنعتی در اروپا، شهر اروپای جهش تاریخی خود را شروع می کند.

 

دوران معاصر 

                                           دوران قاجار (1296 – 1165 )

* در این دوران همانند دوران صفویه بازار نقش ستون فقرات شهر را بعنوان نقش اقتصادی – تجاری – اجتماعی – فرهنگی برعهده دارد.

* دوره ی قاجار مترادف است با تغیرات عمده اقتصادی – اجتماعی و سیاسی در جهان

* در زمان حکومت فتحعلی شاه تهران به عنوان پایتخت انتخاب شد.

* در این دوره فضاهای جدید مانند : دارالفنون – تکیه دولت – خیابان های جدید و میدان به کالبد شهر اضافه شد.

* در دوران فتح علی شاه نطفه ی سبک تهران بسته شد و در دوران ناصرالدین شاه سبک تهران متولد شد.

* در دوران قاجار برای شهر تهران دو نقشه داریم : اولی تحت عنوان دارالخلافه ی تهران مربوط به سال 1233 با مشخصات کامل سبک اصفهان می باشد. که شامل میدان اصلی شهر (سبزه میدان ) و در اطراف آن مسجد جامع و بازار و دارالخلافه  را می بینیم که توسط دیوارهای محاصره شده که از دوران صفویه برگرفته شده است.

نقشه ی دوم تحت عنوان دارالخلافه ی ناصری مربوط به سال 1256 که به دنبال اولین سرشماری نفوس و مسکن در سال 1248 صورت گرفت که توسط مسیو بهلر فرانسوی طرح شد. در این نقشه یک عنصر جدید را می بینیم تحت عنوان راه آهن با دروازه ی مجزا خود . در این طرح دیواره های اطراف شهر قدیمی را نداریم و شهر در حال گسترش به اطراف می باشد که شهر در این نقشه دارای دوازده دروازه می باشد. و باروی شهر بصورت هشت ضلعی می باشد. که شکلی از دیوار های دوران رنسانس و سیک باروک را در خود دارد.

* ازشباهت های سبک تهران با سبک اصفهان این است که هر دو سبک در بافت کهنه ی شهر دخالت چندانی ندارند.*

در این دوره (زمان نقشه ی دوم ) مرکز شهر از سبزه میدان به میدان توپخانه منتقل می شود.

** برج ساعت در این دوره به عنوان وقت شناسی و عمارت تکیه دولت تقلیدی زیبا از ساختمان اپرا می باشد.**

** میدان توپخانه به عنوان میدان اصلی شهر به شکل مستطیل به ابعاد 220* 110 متر می باشد که از تناسبات دوران باروک و رنسانس پیروی می کند..**

**  در سبک تهران ، ترکیبات میدان در سبک اصفهان از جمله: مسجد – بازار- کاخ حکومتی- مدرسه و ... جای خود را به عمارت های : تلگراف خانه (شاخص ارتباطات ) – بانک (شاخص روابط بازرگانی ) –عمارت بلدیه (شاخص ساختمان حکومتی) – عمارت نظمیه ( شاخص عنصر نظامی) در سبک تهران می دهد.

# خیابان جباخانه (بوذر جمهری قدیم و پانزده خرداد کنونی) – میدان ارگ که نقش تشریفاتی دارد.

# میدان بهارستان نقش سیاسی دارد. # میدان حسن آباد در انتهای خیابان مریض خانه (سپه قدیم و امام خمینی کنونی که نقش تجاری دارد.) نقش کاملا اجتماعی و فرهنگی دارد.

# میدان امین سلطان نقشی کاملا اقتصادی دارد.

 

دگرگونی مفهوم شار و اشاعه ی سبک بین الملل  1304 الی 1320

 

در این دوران نیز خیابان مریض خانه (سپه جدید) بهترین و مهمترین خیابان است. میدان توپ خانه و باغ ملی  محل تفریح است. خیابان لاله زار به کلی رنگ اروپای دارد. خیابان علاء الدوله (فردوسی کنونی) محل سفارت خانه ها می باشد. و خیابان اسلامبول محل تجارت است.

 

** در سال 1305 ثبت اسناد و املاک تاسیس شد.**

 

** اولین نقشه ی دگرگونی شهر تهران در سال 1309 تحت عنوان نقشه ی خیابانها تهیه شد.

 

** در سال 1310 به تبعیت از نقشه ی تهران برای همدان نقشه ای تحت همان عنوان تهیه شد.

 

** اولین قانون شهرسازی مربوط به قانون تعریض و توسعه ی معابر و خیابانها در سال 1312 می باشد.

 

** توسعه ی روزافزون شهر تهران در این دوره سبب شد که در سال 1308 تهران بیش از 24 کیلومتر وسعت می یابد. که چیزی در حدود 6 برابر تهران دوره ی فتحعلی شاه و 6 کیلومتر بزرگتر از تهران دوره ی ناصری (1256) و در سال 1313 چیزی حدود 46 کیلومتر بود.

 

** در سال 1316 اولین نقشه ی شهرسازی برای تهران تهیه شد که متاثر از جنبش معماری و شهرسازی مدرن است.

**با توجه به نقشه ی تهران سال 1316 که در آن به ایجاد مناطق اداری – نظامی – اقتصادی – در دل شهر کهن می پردازد باعث تخریب کامل منطقه و محله قدیمی ارگ و کاخ ها آن می شود. که تنها سه کاخ –گلستان – شمس العماره – تکیه دولت باقی ماندند. و تکیه دولت در سال 1340 به کلی از بین رفت.

** محله قدیمی سنگلج تهران که یکی از محلات قدیمی می باشد برای ایجاد بنای بورس تخریب مسی شود. ولی بنای بورس به هیچ وجه ساخته نشد. و در سال 1329 در خرابه های آن اولین درخت برای تاسیس پارک شهر کاشته شد.

** در سال 1318 آئین نامه ی پیش آمدگیها در گذرها تصویب شد. و در سال 1320 قانون توسعه ی معابر تصویب شد.

* در سبک تهران با توجه به تقابل کهنه و نو چهار روش و الگوی معماری به کار گرفته شد:

-معماری مبتنی بر ادامه سبک تهران در دوره قاجار که از سوی اقشار میانه سال بکار گرفته شد.

- معماری مبتنی بر یادآوری شکوه گذشته (شهر-نماد) که نمونه های آن را می توان در ساختمان شهربانی –بانک ملی- موزه ی ایران باستان – دید.

- معماری مبتنی بر سبک بین الملل که متاثر از معماری آوانگارد در اروپا می باشد. که نمونه ی بارز آن را می توان در ساختمان دانشگاه تهران (1313) ایستگاه راه آهن – ژاندارمری کل کشور و کاخ دادگستری دید.

- معماری مبتنی بر سبک کلاسیک اروپا که متاثر از معماری قرن نوزدهم می باشد که این معماری اکثرا در آرایش میادین جدید الحداث – چهار راه ها – تقاطع خیابانها که نمونه ی آن را می توان در چهار راه لاله زار – خیابان اسلامبول – میدان حسن آباد- میدان فردوسی و .. دید.

 

دوران پهلوی دوم (1320 الی 1357 )

در این دوران قانون تشکیل شهرداریها را داریم که تصویب شد.

* طرح مارشال که طرحی است  مبنی بر باسازی کشورهای اروپای و ژاپن به کمک آمریکا و طرح اصل چهار ترومن که به امر توسعه و پیشرفت کشورهای آسیب دیده از جنگ جهانی دوم بویژه ایران می باشد.

 

* در این دوره در سال 1327 تشکیل سازمان برنامه و هیات عالی برنامه را داریم و همچنین با تاسیس آن اولین برنامه ی توسعه اقتصادی –اجتماعی (1334-1327 ) که یک برنامه هفت ساله است .

 

* در سال1331 لایحه ی قانونی ثبت اراضی موات تهران و تاسیس بانک ساختمان را داریم.

 

* سال 1336 تشکیل دفاتر فنی و سپس دفتر طرح برنامه های هادی را داریم. و در این سال در ایران سیاست دروازه های باز از طرف دولت اعلام شد.

 

* در سال 1335 با گسترش تهران به طرف شمال جاده سوم تهران –شمیران ایجاد شد.

 

* در سال 1341 انقلاب سفید و اصلاحات ارضی را داریم . و همچنین برای گذار از اقتصاد کارگاهی به اقتصاد کارخانه ای ایجاد قطب های اقتصادی را در شهرهای تهران ، اصفهان، قزوین، تبریز، اهواز را داریم.

* در سال 1343 تاسیس وزارت آبادانی و مسکن را داریم.

 

* در سال 1344 قانون تملک آپارتمانها را داریم که نشانه ای از تحول قطعی در شیوه ی زندگی در ایران می باشد.

* در سال 1345 طرح ها ی جامع را داریم. همچنین در این سال معماری و شهرسازی بولدوزری چهره می گشاید که این نوع شهرسازی بدون توجه به مکان و زمان و بدون توجه به گونه های طبیعی و انسانی و بدون توجه به تفاوت های فرهنگی در پی میل به جهانی شدن دارد .(1960)

 

* در سال 1347 قانون نوسازی و عمران شهری را داریم.

 

* در سال 1351 تاسیس شورای عالی شهرسازی و معمار را داریم.

 

* در سال 1352 با توجه به عدم انطباق توسعه تهران با طرح های جامع (1345) سازمان نظارت بر توسعه ی شهر تهران را داریم.

 

* در سالهای 1354 و 1355 دو قانون گسترش شهر در قطب های کشاورزی (1354) و قانون استفاده از اراضی خارج از محدوده و حریم شهرها (1355) تصویب شدند که خود نشان از رشد بی رویه ی و بی قانون شهر ها در این سالها می باشد.