مبانی توریسم
v\:* {behavior:url(#default#VML);}
o\:* {behavior:url(#default#VML);}
w\:* {behavior:url(#default#VML);}
.shape {behavior:url(#default#VML);}
1- کلیات و مفاهیم 1-1 مقدمه «قل سيروا في الارض فانظروا كيف بداء الخلق ثم الله ينشي النشاء الاخرة ان الله علي كل شي قدير» اي رسول به مردم بگو كه در زمين سير كنيد و بنگريد كه خدا چگونه آفرينش را آغاز كرد و سپس خداوند جهان آخرت را ايجاد خواهد كرد كه خداوند به همه چيز قادر و توانا است . حركت و سفر به منظور ديدن پديده هاي ناشناخته و سرزمين هاي مختلف و مناظر جذاب طبيعت در نهاد انساني نهفته است . از ديرباز همواره گروههايي از انسان ها به خاطر ديدار بلادي ديگر و آشنايي با اقوام وجوامع مختلف بشري و ديدار مناطق جذاب و دلفريب طبيعت و نيز دادوستد كالاهاي مختلف رنج سفر را بر خود هموار نمودند و با وجود خطرات مختلفي كه زندگي و مال آنها را تهديد مي كرد راهي مناطق ديگر دور و نزديك مي گرديدند . بسياري از ستارگان پر فروغ دانش بشريت به منظور دسترسي به معارف عالي و سر چشمه لايزال حقيقت از سر و جان مي گذشتند و رنجها و سختي هايي مي كشيدند و راهي سفر مي گرديدند . در طول تاريخ گروههايي از طالبان علم براي راه يابي به دانش مرارت هاي فراواني را متحمل مي گرديدند تا بتوانند افق هاي دوردست را بپيمايند و از محضر عالمان و رجال دانش بهره بگيرند و به كشف رموز خلقت نائل آيند و بر اساس همين دستاوردها و موفقيت ها بود كه سرزميني جديدي كشف گرديد و دايره داد و ستد ها گسترش يافت و روستاها و شهرها و راهها و مراكز تجمعات انساني از رونق بيشتري برخوردار گشت . اين گونه مسافرت ها تا انقلاب صنعتي اروپا به همين انگيزه ها ادامه داشت ، اما پس از شكل گيري انقلاب صنعتي اروپا و ايجاد دگرگوني ها و تحولات عظيم در بسياري از زمينه ها ، مقدمات شكل گيري صنعت توريسم فراهم گشت . استفاده_ى بهينه از منابع و ظرفيت_هاى طبيعى موجود از گام_هاى اساسى توسعه در هر كشور است. مسئله_ى مهم در اين_جا توجه به بخش_هاى ديگر توليد درامد و ارزآورى به_منظور پايان دادن به تراژدى اقتصاد تك_محصولى است كه اولين قدم در جهت رشد و توسعه_ى پايدار محسوب مى_شودصنعت توريسم علاوه بر اشتغال و در آمد زدايي و ارتقا سطح فرهنگ به مثابه پلي قلمداد مي گردد كه انسان ها و مليت هاي گوناگون را به يكديگر ارتباط مي دهند و موجبات استحكام و پيوند هاي اجتماعي ملل را فراهم مي ساخته و در بسط و گسترش روابط بين المللي و بر قراري صلح جهاني نيز سهم به سزايي را ايفا مي كند . 1-2 تاریخچه توریسم کلمات توریست و توریسم اولین بار به صورت رسمی در سال 1937 توسط اتحادیه ملل استفاده شدند ولی صنعت توریسم بسیار قدیمی تر از آن است. جهانگردي از دوران پيشين در برخي از ممالك رايج بوده و افراد و گروههاي خاصي به امر مسافرت مبادرت مي ورزيدند . جرج سوم پادشاه بریتانیای کبیر به عنوان اولین توریست شناخته می شود ، که هرگاه بیمار می شد تعطیلات اش را در سواحل شهر ویموث می گذراند. در سرزمين هاي اروپايي از دير باز اشكال جهانگردي متداول بوده است . مسافرت هاي كاشفان ، سياحان ، ماجراجويان ، درويشان و قلندران كه گاهي با تهور و ماجراجويي انجام مي شد نيز حكايت از اشكال ديگري از جهانگردي را در دوران هاي پيشين مي نمايد كه گاهي چنين سفرهايي منجر به كشف سرزمين ها با راههاي تازه اعم از زمين و دريايي مي شد . از آن جمله اند : كريستف كلمب ، ماژلان واسكودوگاما و... . آن چه كه در اين ارتباط محقق است آن است كه اروپاييان در قرن 15 و 16 ميلادي به اكتشاف دريايي مهمي دست يافتند و پس از عبور از مغرب و جنوب آفريقا ، سر انجام به جنوب شرق آسيا راه يافتند 1 سوابق تاريخي و معروفيت شهرها و جاذبه هاي مختلفي كه در آن ها وجود داشت انگيزه سفر نخستين مسافران تفريحي بوده است . در قرن هفدهم هجوم مسافران به فرانسه به جايي رسيد كه موجب شد شخصي به نام سن موريس در سال 1672 نشريه اي به نام راهنماي سفر به فرانسه منتشر نمايد . اين نشريه براي راهنمايي مسافراني نوشته شده بود كه براي بازديد و ستايش زيبايي هاي فرانسه و آموختن زبان و همين طور آشنايي با نحوه زندگي مردمان به اين كشور مي آمدند . به دنبال دگرگوني و تحولاتي كه در ساختار اجتماعي و اقتصادي اروپا در طي قرن 18 و 19 ناشي از انقلابات كشاورزي صنعتي روي داد ، به تدريج يك نوع مسافرت تفريحي براي استفاده از سواحل درياها و سرگرمي و استراحت ، جاي مسافرت هاي سنتي – آموزشي اشراف را گرفت و افرادي كه به اين منظور به ويژه در فرانسه مسافرت مي كردند ، توريست ناميده مي شدند . اين گونه مسافرت ها را اصطلاحاً مسافرت بزرگ مي گويند . از قرن 19 به بعد دگرگوني ها و تحولات گسترده اي در امر جابه جايي مسافران صورت پذيرفت . راه آهن ساخته شد . ساخته شدن راه آهن نقطه عطفي در تاريخچه مسافرت مي باشد . در اواسط قرن نوزدهم توريسم بين المللي تحت تأثير ايده هاي رمانتيك نقاشان و شاعران ، اعتلاي جديدي پيدا كرد كه به موازات آن گسترش كوهنوردي و تصورات ناشي از كشف ارتفاعات ناشناخته ابعاد تازه اي به جريان جهانگردي داد ، به طوري كه تحولات اخير منجر به پيدايش نخستين تشكيلات سازمان يافته جهانگردي شد .عموميت يافتن جهانگردي ابتدا در دهه دوم قرن بيستم بين كارمندان و سپس بعد از جنگ جهاني دوم در بين كارگران رواج يافت و به دنبال آن تأسيسات جهانگردي نيز در مناطق داراي جاذبه جهانگردي توسعه پيدا نمود . از اين رو ضرورت گذران اوقات فراغت و استراحت به عنوان يك نقش اساسي انسان ارزشي نظير ديگر نقش ها و وظايف اساسي دارد . دقيقاً از همين فلسفه علمي و اشغال فضاي ايفاي نقش فراغت ، آن را بيش از بيش و به مراتب قوي تر در حوزه عملكرد و بررسي دانش جغرافيا قرار داد . 1-3 توریست کلمه توریست از زمانی پدید آمد که افراد طبقه متوسط به مسافران طبقه اشراف پیوستند. از زمانی که مردم جامعه داراتر شده و عمرشان طولانی تر شد ، این امر ممکن و بدیهی شد که مردم طبقات پائین و متوسط جامعه که شغل ثابتی داشتند در سلامت و با اندوخته ای (پس اندازی) کافی بازنشسته شوند. در سال 1933 در يكي از نخستين كتبي كه در مورد توریسم انتشار يافت توریست به كسي اطلاق شده است كه دو شرط درباره او مصداق داشته باشد . اول آن كه از محل اقامت خود براي مدت كمتر از يك سال دور بوده و دوم آنكه از محل جديد كسب درآمد ننمايد .در سال 1936 در كتاب صنعت جهانگردي ، توریست به عنوان فردي كه با هدف كاري غير از آنچه در وطن خود دارد به كشور هاي ديگر وارد شده و در آنجا بخشي از درآمد خود را هزينه مي كند .در سال 1937 در كميته ويژه اي كه جهت بررسي پاره اي از مسائل صنعت تشكيل گرديد مفهوم توريست به شرح ذيل تعريف مي گردد : افرادي كه يك دوره 24 ساعته يا بيش تر به يك كشور خارجي سفر مي كنند توريست خوانده مي شوند افرادي كه در جهت خوشگذراني ، دلايل شخصي يا مسائل بهداشتي به مسافرت مي روند . افرادي كه براي شركت در كنفرانس ها مسافرت مي كنند . افرادي كه در جهت انجام كارهاي بازرگاني مسافرت مي كنند . افرادي كه به يك گردش دريايي مي روند . در سال 1963 كنفرانس جهاني توريسم در شهر رم برگزار گرديد و واژه توریست را به شرح ذيل تعريف نمود: توريست كسي است كه به طور موقت مسافرت مي كند و در كشور مورد علاقه خود حداقل 24 ساعت اقامت مي يابد در ضمن هدف از مسافرت خود را يكي از موارد زير انتخاب مي كند : استفاده از تعطيلات ، مطالعه و تحقيق ، موارد مذهبي و ورزشي ، تجارت و امور بازرگاني ، مسائل خانوادگي ، مأموريت ، شركت در كنفرانس ها . 1-4 توریسم توریسم به طور کلی به عنوان مسافرت تفریحی در نظر گرفته می شود. هر چند که در سال های اخیر شامل هرگونه مسافرتی می شود که شخص به واسطه آن از محیط کار یا زندگی خود خارج شود. در بعضی از منابع ذکر شده که توریست ها کسانی هستند که سفرشان کمتر از 24 ساعت و بیشتر از 1 سال نباشد. توریسم تركيبي از فعاليت ها ، خدمات ، سياست ها ، خط مشي ها ، ضوابط ، فرهنگ ها و كالا هايي است كه براي تحقق يك سفر سياحتي ضرورت دارد . از اینرو در تعريف توریسم بايد كليه عواملي كه در این مسافرت اثر مي گذارند ، مد نظر قرار گيرند ، اين عوامل عبارتند از : توریست عرضه كنند گان خدمات و كالاهايي مورد نياز توریسم . دولت : سياست هاي دولتي در مورد توریسم جامعه ميزبان : فرهنگ جامعه و جاذبه هاي جهانگردي آن 1-5 انواع توریسم آنچه باعث تقسیم بندی توریسم به انواع مختلف می شود چیزی جز انگیزه و اهداف توریست ها از توریسم نیست. والنس اسميت جهانگردي را به 6 نوع به شرح ذيل تقسيم مي نمايد: 1 ) جهانگردي قومي 2) جهانگرد هنري 3) جهانگرد تاريخي 4) جهانگرد طبيعت گرا 5 ) جهانگردي تفريحي 6 ) جهانگرد كار جهانگردان و توريست ها از بازديد ممالك ديگر اهداف و انگيزه هاي مختلفي دارند که بر این اساس در یک تقسیم بندی کلی می توان توریسم را به هفت نوع ذیل تقسیم بندی کنیم: 1) توریسم تفریحی - ورزشي : در دنياي جهانگردي به گروههاي عظيم برخورد مي كنيم كه آنان از زواياي ورزشي مي نگرند . هدف آن ها از مسافرت به ديگر ديار ، سرگرمي و تفرج و ورزش است . 2) توریسم فرهنگي – اجتماعی : همواره در بين جهانگردان افرادي وجود دارند كه هدف آنان از سير و سفر شناخت فرهنگ ها و آداب و رسوم ملل ديگر مي باشند . 3) زيارت اماكن اعتقادی : هر ساله ميليون ها نفر از جهانگردان جهت زيارت اماكن مقدسه خويش راهي ممالك ديگر مي شوند . اين قبيل جهانگردي كه نمونه بارز آن در مشرق زمين ديده مي شود از مشهور ترين انواع جهانگردي قابل رؤيت مي باشند . 4) توریسم تاريخي : اماكن تاريخي و آثار باستاني ، موزه ها و ... از اماكني هستند كه هر ساله تعداد كثيري از جهان گردان را به طرف خود جذب مي نمايند و در ممالك مشرق زمين و كشور ايران قابل رؤيت مي باشد. 5) توریسم کاری : برخي از جهانگردان مايلند در كنگره هاي المپيادي تخصصي و نمايشگاههاي مصنوعات جديد شركت نمايند كه خود اين امرباعث شكل گيري نوع خاصي از جهانگردي مي گردد كه از اهميت خاصي برخوردار مي باشد. 6) توریسم درمانی : که عبارت است از معرفی و ارائه بخشی از خدمات پزشکی مراکز درمانی سطح کشور در قالب "پکیج". 7) توریسم جنسی کودکان : در بسياري از كشورها بازارهاي بزرگي براي جنبه هاي تجاري سوء استفاده جنسي از كودكان وجود دارد که همواره كشورهاي ثروتمند براي استفاده جنسي از كودكان و ارضاء نيازهاي نامتعارف خود به كشورهاي فقيرتر رجوع مي كنند . به اين شيوه از جهانگردي ، توريسم جنسي كودكان گفته مي شود. فقر و از هم پاشیدگی خانواده ها از مهمترین عوامل سوء استفاده جنسی از کودکان است. 1-6 اکوتوریسم لغت Eco Tourism که فرهنگستان لغات با کمک سازمان میراث فرهنگی کشور آن را معادل طبیعت گردی معنا کرده است، از نظر ریشه لغوی از دو جزء Eco و Tourism ساخته شده است که پیشوند eco برگرفته از ریشه ای یونانی به معنی آمیزه ای از مفاهیم محیط زیست و زیستگاه و tourism به معنای گردشگری است؛ این مفهوم بیش از هر چیز طبیعت را تداعی می کند. در فارسی کلمه بوم را معادل eco قرار داده اند و به نوعی به Eco Tourism ، «بوم گردی» نیز می گویند. (بوم = سرزمین و زیستگاه) انجمن جهانی اکوتوریسم در سال 1991 کوتوریسم را سفری مسؤولانه به مناطق طبیعی، که موجب حفظ محیط زیست و بهبود زندگی مردم محلی گردد تعریف کرد چند سال بعد در 1996 م. اتحادیهی جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی با بسط تعریف بالا، اکوتوریسم را چنین تعریف کرد: اکوتوریسم یک سفر و بازدید زیست محیطی مسؤولانه از مناطق طبیعی بکر است که به منظور لذت بردن از طبیعت و درک مواهب آن و ویژگیهای فرهنگی مرتبط با آن انجام می شود، به طوری که باعث ترویج حفاظت گردد و اثرات منفی بسیار کمی از جانب بازدید کنندگان بر محیط به جای گذارد و شرایطی را برای اشتغال و بهره مندی اقتصادی و اجتماعی مردم محلی(بومی) فراهم کند. 1-6-1 : اکوتوریست (بوم گردان) از آنجا که اکوتوریسم یک بازدید زیست محیطی مسئوولانه می باشد در نتیجه می توان گفت که اکوتوریست ها افرادی هستند که از مرحله علاقه ساده به طبیعت فراتررفته و پا در عرصه شناخت رازها و زیباییهای عمیق آن میگذارند و خود را نسبت به مراقبت از طبیعت و احترام به فرهنگ بومی مسؤول میداند و به این مسئولیت پایبند است. بنابراین هر کس که به هر طریقی به طبیعت سفر می کند، الزامآ یک اکو توریست به حساب نمیآید. 1-6-2 قوانین اخلاقی صنعت اکوتوریسم در اینجا به منظور آشنایی با قوانین اخلاقی این صنعت نمونه های از این قوانین را به شرح زیل بیان می کنیم که لازم است هر اکوتوریست آنها را رعایت کند: برای حفظ و ارتقای یکپارچگی طبیعی مکان های مورد بازدید تلاش کنید. به حساسیت های فرهنگی احترام بگذارید. در تور، حداقل میزان زباله و ضایعات زیست محیطی را تولید کنید. محیط طبیعی مورد بازدید خود را تمیزتر از زمان آغاز، ترک کنید. آرامش حیات وحش را بر هم نزنید. از محصولاتی که از حیوانات و گیاهان در خطر انقراض تهیه می شوند خریداری نکنید. با خرید محصولات بومی به اقتصاد محلی کمک کنید. باورها و اعتقادات سنتی و مردمی منطقه را بشناسید و به آنها بیاحترامی نکنید از چیدن گل در طبیعت خودداری کرده و در عوض با عکاسی از آن لذت ببرید. از مکانهای خصوصی و مردمان محلی و عشایر (بخصوص زنها و کودکان) بدون اجازه عکاسی نکنید. به اماکن مقدس احترام بگذارید. هرگز قولی را به عشایر و مردمان روستایی ندهید که نتوانید عمل کنید. سعی کنید در محیطهای روستایی و عشایری پوشش شما مناسب باشد. 1-7 اکوتوریسم پایدار اكوتوريسم پايدار توريسمى است كه از نظر اكولوژيكى پايدار باشد، يعنى به نيازهاى فعلى اكوتوريست ها پاسخ دهد و نيازهاى آينده را برآورده سازد. در اكوتوريسم پايدار، در عين حال كه از فرهنگ، سوابق تاريخى و نمودهاى طبيعى منطقه شناخت حاصل مى شود، شأن و جايگاه اكوسيستم محفوظ مى ماند و در ضمن فرصتهاى اقتصادى براى مردم محلى، درآمدزايى ايجاد مى كند. هدف از اكوتوريسم پايدار حفظ جذابيت هاى جغرافيايى و پديده هاى زيست محيطى براى نسل امروز و فردا است، در حالى كه امروزه تحت عنوان اكوتوريسم، خساراتجبران ناپذيرى بر منابع طبيعى وارد مى شود (زاهدى، ١٣٨٢ : ١٠٣ ). اساس اكوتوريسم پايدار اين موضوع است كه چگونه گردشگر مى تواند، براى ارتقاى سطح آگاهى، گذران اوقات فراغت و لذت جويى، از منابع طبيعى و فرهنگى بازديد كند، بدون اينكه روى اين منابع تأثير منفى داشته باشد. در این راستا در قدم اول نیازمند محاسبه ى ظرفيت برد اكولوژيكى منابع هستیم که بايد براورد شود كه تفرجگاه هاى طبيعى قادر به تحمل و پذيرش چه تعداد افراد طى روز، فصل و سال خواهند بود، بدون اينكه صدمه اى به اين گونه محيط ها وارد آيد (غنى، ١٣٨٤ ) از اینرو براى رسيدن به توسعه ى پايدار در صنعت گردشگرى و به تبع آن اکوتوریسم پایدا، نياز وافرى به برنامه ريزى هاى بنيادى به منظور توسعه و مديريت صنعت گردشگرى احساس مى شود. يكى از اهداف مهم سياست_گذارى براى توسعه ى پايدار، توجه به محيط زيست و تلاش براى حفظ آن است. در نتيجه اكوتوريسم را مى توان بخشى از گردشگرى دانست كه پايدارى در تمام بخش هاى آن بر مبناى مسئوليت پذيرى رعايت مى شود. در نهايت، گردشگرى مسئوليت پذير، با هدف احيا و نگهدارى منابع به گونه اى كه موجب تخريب براى نسل هاى آينده نباشد، به توريسم پايدار منجر خواهد شد (رنجبريان و زاهدى: ١٣٨٢ : ٥٥ ) 1-7-1 زیرساختهای طبیعی در اکوتوریسم پایدار 1. ژئومورفولوژی ساخت هرگونه تأسيسات اقامتى و سياحتى بدون توجه به ظرفيت و تحمل واحدهاى ژئومورفولوژيكى مى تواند خطرساز باشد. از اينرو، شناخت مناطقى كه حساسيت كمترى در برابر تغييرات انسانى از خود نشان مى دهند، براى احداث تأسيسات جهانگردى ضرورى است. مطالعات ژئومورفولوژى به طور كلى سه وظيفه ى مهم را در بحث اكوتوريسم بر عهده دارد: شناخت فيزيكى منطقه_اى كه تأسيسات گردشگرى روى آن بنا خواهد شد. درك و تشخيص فرايندهاى ژئومورفيك كنونى. پيش بينى تغييرات مورفولوژيكى كه در اثر اجراى طرحهاى گردشگرى ايجاد خواهند شد. 2. توپوگرافى قرارگيرى و جهت ارتفاعات در ذخيره سازى برف و ذوب تدريجى آن و ايجاد منابع آب كافى به منظور توسعه ى فعاليت هاى گردشگرى اهميت زيادى دارد. معرفى و شناسايى نقاط منحصربه فرد از طريق نقشه هاى توپوگرافى، به گردشگران كمك مى كند تا عوارض مورد علاقه ى خود را شناسايى و مناسب ترين مسير امن براى دستيابى به نواحى مورد نظر را انتخاب كنند. با مطالعه ى نقشه هاى توپوگرافى، نقاطى مانند قله هاى بلند، دامنه هاى ممتد با شيب تند، ديواره ها، دره هاى عميق، ميزان تراكم شبكه ى هيدروگرافى و مسير رودها، و… به خوبى قابل تشخيص هستند. 3. خاک مطالعه ى نفوذپذيرى و مكانيك خاك به منظور آگاهى از روند تخريب مناطق اكوتوريستى اهميت زيادى دارد. بافت خاك و ميزان نفوذپذيرى آن در ايجاد فرايندهاى ريزش و لغزش تأثير مستقيم دارد. در انتخاب مكان مناسب براى احداث تأسيسات و اماكن اقامتى پذيرايى، بايد نوع بافت و مقاومت خاك دقيقاً مورد بررسى قرار گيرد. اطلاع از ميزان نفوذپذيرى و درجه ى اشباع خاك به هنگام وقوع رگبارهاى شديد و يا بارش هاى آرام و طولانى ضرورى است. زيرا هجوم سيلاب هاى ناگهانى از دامنه ها به سوى دره هاى ييلاقى مورد بازديد گردشگران، خسارات جبران ناپذيرى را به دنبال خواهد داشت. با مطالعه ى دقيق مناطق مستعد مخاطرات طبيعى (سيل، ريزش و لغزش) و تهيه ى نقشه هاى خطر، مى توان اطلاعات ارزشمندى را به گردشگران و سازمان هاى گردشگرى ارائه كرد. 4. پوشش گیاهی گونه هاى گياهى مناسب و مستعد رويش در مناطق مورد توجه بخش اكوتوريسم، مى توانند در كاهش دماى محيط، تنظيم رطوبت هوا، هدايت بادهاى مطبوع مؤثر واقع شوند و همچنين به عنوان بادشكن و صافى عمل كنند. پوشش گياهى، علاوه بر توليد اكسيژن مورد نياز، موجب زيبايى محيط زيست گردشگران مى شود. شناخت گونه هاى گياهى و معرفى خواص دارويى، خوراكى و صنعتى آنها به توسعه ى اكوتوريسم علمى و پژوهشى در اين مناطق مى انجامد (آزاد منجيرى،1385) 1-8 ژئوتوریسم 1-8-1 تاریخچه ژئوتوریسم مطالعه در مورد ژئوتوریسم برای نخستین بار در سطح ملی و در مقیاس بزرگ بوسیله اتحادیه صنعت مسافرت و سفر جغرافیای ملی آمریکا صورت گرفته که در آن به پایداری محیط و توسعه همه جانبه پرداخته شده و حتی به مسائل فرهنگی نیز اهمیت داده شدهاست. موضوع گردشگری و حفظ میراث زمین رسما از زمانی مطرح شد که یونسکو با معرفی یک عنوان جدید در علوم زمین تحت عنوان ژئوپارک از سازمانها و مراکز زمین شناسی کشورهای مختلف دعوت به همکاری در این زمینه نمودهاست. 1-8-2 تعاریف از آنجا که موضوع ژئوتوریسم با معرفی عنوان جدید ژئوپارک رسما محقق گردید از اینرو لازم است که قبل از هر چیز ژئوپارک تعریف گردد و به دنبال آن ژئوتوریسم. ژئوپارک : سازمان علمی فرهنگی یونوسکو ژئوپارک را یک محدوده معین جغرافیایی تعریف می کند که شامل چند پدیده خاص و زیبای زمین شناسی است. در این محدوده ممکن است که علاوه بر جاذبه های زمین شناسی تعدادی جاذبه های طبیعی،فرهنگی،هنری و تاریخی هم وجود داشته باشد که بر روی توسعه اقتصادی منطقه اثر گذار خواهد بود. ژئوتوریسم : در تعریف ژئوتوریسم تعاریف گوناگونی ارائه شده است که از جمله : ژئوتوریسم نوعی توریسم فرهنگی – زیست محیطی است که در مناطقی که دارای یادمانها و آثار خاص زمینشناسی است، با جاذبههای خود میتواند در گستره جهانی شدن، با ایجاد رابطهای پویا و خلاق بین طبیعت و فرهنگ یک منطقه با گردشگران، جریانهای جدیدی را در آینده برای توریسم جهانی، صلح و توسعه پایدار فراهم نماید. ژئوتوریسم یعنی توریسمی که هویت جغرافیایی یک مکان را حفظ میکند، یا آن را بهتر میکند و این نه تنها محیط زیست را شامل میشود، بلکه میراث فرهنگ و زیباشناسی مکان و از همه مهمتر رفاه بیشتر اهالی محلی را در بر میگیرد. جاناتان تورتلات، متخصص و کارشناس ژئوتوریسم،ژئوتوریسم را توریسمی که هویت جغرافیایی یک مکان را حفظ میکند و یا آن را بهتر و یا ارتقاء میدهد تعریف می کند. از جمع بندی تعاریف فوق میتوان به طور جامع ژئوتوریسم را می توان چنین تعریف نمود که ژئوتوریسم یا توریسم جغرافیایی (گردشگری زمین شناسی) یکی از رشته های تخصصی اکوتوریسم است که به معرفی پدیده های زمین شناسی به گردشگران با حفظ هویت مکانی آن می پردازد. حفظ محیط زیست و چشم اندازهای آن،عدم تغییر و خودداری از دخالت انسان در برهم زدن چهره زمین از اهداف اصلی ژئوتوریسم می باشد. همچنین یکی از مباحث مهمی که در ژئوتوریسم مورد توجه قرار می گیرد موضوع آموزش و اطلاع رسانی است که هدف از آن آشنا ساختن همگان و بخصوص کودکان و نوجوانان با میراث زمین شناسی و پدیده های مختلف علوم زمین به منظور جلب همکاری عمومی در حفظ آثار و و استفاده بهینه و و صحیح از منابع است. 1-8-3 عوامل پیدایش پدیده های ژئوتوریسم در ژئوتوریسم، طبیعت دائم توسط فرسایش آبی و بادی در حال تنوع و دگرگونی است. این دگرگونی توسط خود عوامل فرسایش شکل میگیرد نه انسان، مهمترین عوامل پیدایش رخنمونها، اشکال و جلوههای زمین که موجب جلب گردشگران علاقهمندان به پدیدههای طبیعی میگردد، عبارتند ازفرسایشها آتشفشانها چینخوردگیها و گسلهها گنبدها و بلورهای نمکی تپههای مرجانی فرسایش مهمترین عامل ایجاد و شکل گیری پدیدههای زمین شناسی، محسوب میشود. فرسایش آبی و بادی، تغییر درجه حرارت و تبلور کانیها از عمدهترین محرکهای عمل فرسایش در سطح زمین است. بارش برف و باران، رگبارهای فصلی، امواج دریا، پیشروی و پسروی آب دریاها، تغییر مسیر رودخانهها، جریان سیلابها، نفوذ آب در لایههای زمین و انحلال سنگها و رسوبات آهکی ،مارنی و ماسه سنگی و شکل گیری غارها و حفرهها و دریاچهها و سفرههای آب زیرزمینی، نفوذ آب در سنگها، انجماد و تخریب آنها از جمله عواملی است که چهره طبیعت را دائم تغییر داده و رخنمونها و جلوههای رنگارنگ کانیها لایههای مختلف زمین را بیشتر نمایان میسازد. منابع ü احمدی، «ژئومورفولوژی کاربردی در فرسایش آب»، تهران، ۱۳۸۱. ü حریریان، محمود، دانشگاه آزاد اسلامی، «کلیات ژئومورفولوژی»، ۱۳۶۹ ü غفاریان، طوسی، رضا، «ژئوتوریسم، مقوله تازه توریسم»، روزنامه همشهری، شماره ۳۳۶۶، سال ۱۳۸۳، ص ۱۶ ü ژئو توریسم و پایداری محیط. سایت میراث فرهنگی و گردشگری ü امری کاظمی، ع.، ۱۳۸۱، آغازی بر ژئوتوریسم ایرانAn introduction to Geotourism of Iran، مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور ü آزادمنجيرى، سيد يوسف.. قابليت ها و تنگناهاى اكوتوريسم در شهرستان سبزوار. پايان_نامه كارشناسى ارشد. دانشگاه تربيت_معلم سبزوار. ١٣٨٥ . ü ادينگتون، اكوتوريسم. ترجمه_ى اسماعيل كهرم. انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست. ١٣٧٤ . ü قوانین و مقررات سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ،آرشیو دفتر تدوین استانداردهای فنی و نظارت ü رضوانى، على_اصغر. جغرافيا و صنعت توريسم. انتشارات پيام نور. ١٣٧٩ . ü اكوتوريسم و نقش آن در حفاظت محيط_زيست «. مجله_ى اطلاعات سياسى اقتصادى. ١٣٧٩ . ü زاهدى، شمس السادات. مبانى توريسم و اكوتوريسم پايدار. انتشارات دانشگاه علامه طباطبايى. ١٣٨٢ .. www.aftab.ir www.erijd.ir www.dehkadehonline.com
1- کلیات و مفاهیم 1-1 مقدمه «قل سيروا في الارض فانظروا كيف بداء الخلق ثم الله ينشي النشاء الاخرة ان الله علي كل شي قدير» اي رسول به مردم بگو كه در زمين سير كنيد و بنگريد كه خدا چگونه آفرينش را آغاز كرد و سپس خداوند جهان آخرت را ايجاد خواهد كرد كه خداوند به همه چيز قادر و توانا است . حركت و سفر به منظور ديدن پديده هاي ناشناخته و سرزمين هاي مختلف و مناظر جذاب طبيعت در نهاد انساني نهفته است . از ديرباز همواره گروههايي از انسان ها به خاطر ديدار بلادي ديگر و آشنايي با اقوام وجوامع مختلف بشري و ديدار مناطق جذاب و دلفريب طبيعت و نيز دادوستد كالاهاي مختلف رنج سفر را بر خود هموار نمودند و با وجود خطرات مختلفي كه زندگي و مال آنها را تهديد مي كرد راهي مناطق ديگر دور و نزديك مي گرديدند . بسياري از ستارگان پر فروغ دانش بشريت به منظور دسترسي به معارف عالي و سر چشمه لايزال حقيقت از سر و جان مي گذشتند و رنجها و سختي هايي مي كشيدند و راهي سفر مي گرديدند . در طول تاريخ گروههايي از طالبان علم براي راه يابي به دانش مرارت هاي فراواني را متحمل مي گرديدند تا بتوانند افق هاي دوردست را بپيمايند و از محضر عالمان و رجال دانش بهره بگيرند و به كشف رموز خلقت نائل آيند و بر اساس همين دستاوردها و موفقيت ها بود كه سرزميني جديدي كشف گرديد و دايره داد و ستد ها گسترش يافت و روستاها و شهرها و راهها و مراكز تجمعات انساني از رونق بيشتري برخوردار گشت . اين گونه مسافرت ها تا انقلاب صنعتي اروپا به همين انگيزه ها ادامه داشت ، اما پس از شكل گيري انقلاب صنعتي اروپا و ايجاد دگرگوني ها و تحولات عظيم در بسياري از زمينه ها ، مقدمات شكل گيري صنعت توريسم فراهم گشت . استفاده_ى بهينه از منابع و ظرفيت_هاى طبيعى موجود از گام_هاى اساسى توسعه در هر كشور است. مسئله_ى مهم در اين_جا توجه به بخش_هاى ديگر توليد درامد و ارزآورى به_منظور پايان دادن به تراژدى اقتصاد تك_محصولى است كه اولين قدم در جهت رشد و توسعه_ى پايدار محسوب مى_شودصنعت توريسم علاوه بر اشتغال و در آمد زدايي و ارتقا سطح فرهنگ به مثابه پلي قلمداد مي گردد كه انسان ها و مليت هاي گوناگون را به يكديگر ارتباط مي دهند و موجبات استحكام و پيوند هاي اجتماعي ملل را فراهم مي ساخته و در بسط و گسترش روابط بين المللي و بر قراري صلح جهاني نيز سهم به سزايي را ايفا مي كند . 1-2 تاریخچه توریسم کلمات توریست و توریسم اولین بار به صورت رسمی در سال 1937 توسط اتحادیه ملل استفاده شدند ولی صنعت توریسم بسیار قدیمی تر از آن است. جهانگردي از دوران پيشين در برخي از ممالك رايج بوده و افراد و گروههاي خاصي به امر مسافرت مبادرت مي ورزيدند . جرج سوم پادشاه بریتانیای کبیر به عنوان اولین توریست شناخته می شود ، که هرگاه بیمار می شد تعطیلات اش را در سواحل شهر ویموث می گذراند. در سرزمين هاي اروپايي از دير باز اشكال جهانگردي متداول بوده است . مسافرت هاي كاشفان ، سياحان ، ماجراجويان ، درويشان و قلندران كه گاهي با تهور و ماجراجويي انجام مي شد نيز حكايت از اشكال ديگري از جهانگردي را در دوران هاي پيشين مي نمايد كه گاهي چنين سفرهايي منجر به كشف سرزمين ها با راههاي تازه اعم از زمين و دريايي مي شد . از آن جمله اند : كريستف كلمب ، ماژلان واسكودوگاما و... . آن چه كه در اين ارتباط محقق است آن است كه اروپاييان در قرن 15 و 16 ميلادي به اكتشاف دريايي مهمي دست يافتند و پس از عبور از مغرب و جنوب آفريقا ، سر انجام به جنوب شرق آسيا راه يافتند 1 سوابق تاريخي و معروفيت شهرها و جاذبه هاي مختلفي كه در آن ها وجود داشت انگيزه سفر نخستين مسافران تفريحي بوده است . در قرن هفدهم هجوم مسافران به فرانسه به جايي رسيد كه موجب شد شخصي به نام سن موريس در سال 1672 نشريه اي به نام راهنماي سفر به فرانسه منتشر نمايد . اين نشريه براي راهنمايي مسافراني نوشته شده بود كه براي بازديد و ستايش زيبايي هاي فرانسه و آموختن زبان و همين طور آشنايي با نحوه زندگي مردمان به اين كشور مي آمدند . به دنبال دگرگوني و تحولاتي كه در ساختار اجتماعي و اقتصادي اروپا در طي قرن 18 و 19 ناشي از انقلابات كشاورزي صنعتي روي داد ، به تدريج يك نوع مسافرت تفريحي براي استفاده از سواحل درياها و سرگرمي و استراحت ، جاي مسافرت هاي سنتي – آموزشي اشراف را گرفت و افرادي كه به اين منظور به ويژه در فرانسه مسافرت مي كردند ، توريست ناميده مي شدند . اين گونه مسافرت ها را اصطلاحاً مسافرت بزرگ مي گويند . از قرن 19 به بعد دگرگوني ها و تحولات گسترده اي در امر جابه جايي مسافران صورت پذيرفت . راه آهن ساخته شد . ساخته شدن راه آهن نقطه عطفي در تاريخچه مسافرت مي باشد . در اواسط قرن نوزدهم توريسم بين المللي تحت تأثير ايده هاي رمانتيك نقاشان و شاعران ، اعتلاي جديدي پيدا كرد كه به موازات آن گسترش كوهنوردي و تصورات ناشي از كشف ارتفاعات ناشناخته ابعاد تازه اي به جريان جهانگردي داد ، به طوري كه تحولات اخير منجر به پيدايش نخستين تشكيلات سازمان يافته جهانگردي شد .عموميت يافتن جهانگردي ابتدا در دهه دوم قرن بيستم بين كارمندان و سپس بعد از جنگ جهاني دوم در بين كارگران رواج يافت و به دنبال آن تأسيسات جهانگردي نيز در مناطق داراي جاذبه جهانگردي توسعه پيدا نمود . از اين رو ضرورت گذران اوقات فراغت و استراحت به عنوان يك نقش اساسي انسان ارزشي نظير ديگر نقش ها و وظايف اساسي دارد . دقيقاً از همين فلسفه علمي و اشغال فضاي ايفاي نقش فراغت ، آن را بيش از بيش و به مراتب قوي تر در حوزه عملكرد و بررسي دانش جغرافيا قرار داد . 1-3 توریست کلمه توریست از زمانی پدید آمد که افراد طبقه متوسط به مسافران طبقه اشراف پیوستند. از زمانی که مردم جامعه داراتر شده و عمرشان طولانی تر شد ، این امر ممکن و بدیهی شد که مردم طبقات پائین و متوسط جامعه که شغل ثابتی داشتند در سلامت و با اندوخته ای (پس اندازی) کافی بازنشسته شوند. در سال 1933 در يكي از نخستين كتبي كه در مورد توریسم انتشار يافت توریست به كسي اطلاق شده است كه دو شرط درباره او مصداق داشته باشد . اول آن كه از محل اقامت خود براي مدت كمتر از يك سال دور بوده و دوم آنكه از محل جديد كسب درآمد ننمايد .در سال 1936 در كتاب صنعت جهانگردي ، توریست به عنوان فردي كه با هدف كاري غير از آنچه در وطن خود دارد به كشور هاي ديگر وارد شده و در آنجا بخشي از درآمد خود را هزينه مي كند .در سال 1937 در كميته ويژه اي كه جهت بررسي پاره اي از مسائل صنعت تشكيل گرديد مفهوم توريست به شرح ذيل تعريف مي گردد : افرادي كه يك دوره 24 ساعته يا بيش تر به يك كشور خارجي سفر مي كنند توريست خوانده مي شوند افرادي كه در جهت خوشگذراني ، دلايل شخصي يا مسائل بهداشتي به مسافرت مي روند . افرادي كه براي شركت در كنفرانس ها مسافرت مي كنند . افرادي كه در جهت انجام كارهاي بازرگاني مسافرت مي كنند . افرادي كه به يك گردش دريايي مي روند . در سال 1963 كنفرانس جهاني توريسم در شهر رم برگزار گرديد و واژه توریست را به شرح ذيل تعريف نمود: توريست كسي است كه به طور موقت مسافرت مي كند و در كشور مورد علاقه خود حداقل 24 ساعت اقامت مي يابد در ضمن هدف از مسافرت خود را يكي از موارد زير انتخاب مي كند : استفاده از تعطيلات ، مطالعه و تحقيق ، موارد مذهبي و ورزشي ، تجارت و امور بازرگاني ، مسائل خانوادگي ، مأموريت ، شركت در كنفرانس ها . 1-4 توریسم توریسم به طور کلی به عنوان مسافرت تفریحی در نظر گرفته می شود. هر چند که در سال های اخیر شامل هرگونه مسافرتی می شود که شخص به واسطه آن از محیط کار یا زندگی خود خارج شود. در بعضی از منابع ذکر شده که توریست ها کسانی هستند که سفرشان کمتر از 24 ساعت و بیشتر از 1 سال نباشد. توریسم تركيبي از فعاليت ها ، خدمات ، سياست ها ، خط مشي ها ، ضوابط ، فرهنگ ها و كالا هايي است كه براي تحقق يك سفر سياحتي ضرورت دارد . از اینرو در تعريف توریسم بايد كليه عواملي كه در این مسافرت اثر مي گذارند ، مد نظر قرار گيرند ، اين عوامل عبارتند از : توریست عرضه كنند گان خدمات و كالاهايي مورد نياز توریسم . دولت : سياست هاي دولتي در مورد توریسم جامعه ميزبان : فرهنگ جامعه و جاذبه هاي جهانگردي آن 1-5 انواع توریسم آنچه باعث تقسیم بندی توریسم به انواع مختلف می شود چیزی جز انگیزه و اهداف توریست ها از توریسم نیست. والنس اسميت جهانگردي را به 6 نوع به شرح ذيل تقسيم مي نمايد: 1 ) جهانگردي قومي 2) جهانگرد هنري 3) جهانگرد تاريخي 4) جهانگرد طبيعت گرا 5 ) جهانگردي تفريحي 6 ) جهانگرد كار جهانگردان و توريست ها از بازديد ممالك ديگر اهداف و انگيزه هاي مختلفي دارند که بر این اساس در یک تقسیم بندی کلی می توان توریسم را به هفت نوع ذیل تقسیم بندی کنیم: 1) توریسم تفریحی - ورزشي : در دنياي جهانگردي به گروههاي عظيم برخورد مي كنيم كه آنان از زواياي ورزشي مي نگرند . هدف آن ها از مسافرت به ديگر ديار ، سرگرمي و تفرج و ورزش است . 2) توریسم فرهنگي – اجتماعی : همواره در بين جهانگردان افرادي وجود دارند كه هدف آنان از سير و سفر شناخت فرهنگ ها و آداب و رسوم ملل ديگر مي باشند . 3) زيارت اماكن اعتقادی : هر ساله ميليون ها نفر از جهانگردان جهت زيارت اماكن مقدسه خويش راهي ممالك ديگر مي شوند . اين قبيل جهانگردي كه نمونه بارز آن در مشرق زمين ديده مي شود از مشهور ترين انواع جهانگردي قابل رؤيت مي باشند . 4) توریسم تاريخي : اماكن تاريخي و آثار باستاني ، موزه ها و ... از اماكني هستند كه هر ساله تعداد كثيري از جهان گردان را به طرف خود جذب مي نمايند و در ممالك مشرق زمين و كشور ايران قابل رؤيت مي باشد. 5) توریسم کاری : برخي از جهانگردان مايلند در كنگره هاي المپيادي تخصصي و نمايشگاههاي مصنوعات جديد شركت نمايند كه خود اين امرباعث شكل گيري نوع خاصي از جهانگردي مي گردد كه از اهميت خاصي برخوردار مي باشد. 6) توریسم درمانی : که عبارت است از معرفی و ارائه بخشی از خدمات پزشکی مراکز درمانی سطح کشور در قالب "پکیج". 7) توریسم جنسی کودکان : در بسياري از كشورها بازارهاي بزرگي براي جنبه هاي تجاري سوء استفاده جنسي از كودكان وجود دارد که همواره كشورهاي ثروتمند براي استفاده جنسي از كودكان و ارضاء نيازهاي نامتعارف خود به كشورهاي فقيرتر رجوع مي كنند . به اين شيوه از جهانگردي ، توريسم جنسي كودكان گفته مي شود. فقر و از هم پاشیدگی خانواده ها از مهمترین عوامل سوء استفاده جنسی از کودکان است. 1-6 اکوتوریسم لغت Eco Tourism که فرهنگستان لغات با کمک سازمان میراث فرهنگی کشور آن را معادل طبیعت گردی معنا کرده است، از نظر ریشه لغوی از دو جزء Eco و Tourism ساخته شده است که پیشوند eco برگرفته از ریشه ای یونانی به معنی آمیزه ای از مفاهیم محیط زیست و زیستگاه و tourism به معنای گردشگری است؛ این مفهوم بیش از هر چیز طبیعت را تداعی می کند. در فارسی کلمه بوم را معادل eco قرار داده اند و به نوعی به Eco Tourism ، «بوم گردی» نیز می گویند. (بوم = سرزمین و زیستگاه) انجمن جهانی اکوتوریسم در سال 1991 کوتوریسم را سفری مسؤولانه به مناطق طبیعی، که موجب حفظ محیط زیست و بهبود زندگی مردم محلی گردد تعریف کرد چند سال بعد در 1996 م. اتحادیهی جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی با بسط تعریف بالا، اکوتوریسم را چنین تعریف کرد: اکوتوریسم یک سفر و بازدید زیست محیطی مسؤولانه از مناطق طبیعی بکر است که به منظور لذت بردن از طبیعت و درک مواهب آن و ویژگیهای فرهنگی مرتبط با آن انجام می شود، به طوری که باعث ترویج حفاظت گردد و اثرات منفی بسیار کمی از جانب بازدید کنندگان بر محیط به جای گذارد و شرایطی را برای اشتغال و بهره مندی اقتصادی و اجتماعی مردم محلی(بومی) فراهم کند. 1-6-1 : اکوتوریست (بوم گردان) از آنجا که اکوتوریسم یک بازدید زیست محیطی مسئوولانه می باشد در نتیجه می توان گفت که اکوتوریست ها افرادی هستند که از مرحله علاقه ساده به طبیعت فراتررفته و پا در عرصه شناخت رازها و زیباییهای عمیق آن میگذارند و خود را نسبت به مراقبت از طبیعت و احترام به فرهنگ بومی مسؤول میداند و به این مسئولیت پایبند است. بنابراین هر کس که به هر طریقی به طبیعت سفر می کند، الزامآ یک اکو توریست به حساب نمیآید. 1-6-2 قوانین اخلاقی صنعت اکوتوریسم در اینجا به منظور آشنایی با قوانین اخلاقی این صنعت نمونه های از این قوانین را به شرح زیل بیان می کنیم که لازم است هر اکوتوریست آنها را رعایت کند: برای حفظ و ارتقای یکپارچگی طبیعی مکان های مورد بازدید تلاش کنید. به حساسیت های فرهنگی احترام بگذارید. در تور، حداقل میزان زباله و ضایعات زیست محیطی را تولید کنید. محیط طبیعی مورد بازدید خود را تمیزتر از زمان آغاز، ترک کنید. آرامش حیات وحش را بر هم نزنید. از محصولاتی که از حیوانات و گیاهان در خطر انقراض تهیه می شوند خریداری نکنید. با خرید محصولات بومی به اقتصاد محلی کمک کنید. باورها و اعتقادات سنتی و مردمی منطقه را بشناسید و به آنها بیاحترامی نکنید از چیدن گل در طبیعت خودداری کرده و در عوض با عکاسی از آن لذت ببرید. از مکانهای خصوصی و مردمان محلی و عشایر (بخصوص زنها و کودکان) بدون اجازه عکاسی نکنید. به اماکن مقدس احترام بگذارید. هرگز قولی را به عشایر و مردمان روستایی ندهید که نتوانید عمل کنید. سعی کنید در محیطهای روستایی و عشایری پوشش شما مناسب باشد. 1-7 اکوتوریسم پایدار اكوتوريسم پايدار توريسمى است كه از نظر اكولوژيكى پايدار باشد، يعنى به نيازهاى فعلى اكوتوريست ها پاسخ دهد و نيازهاى آينده را برآورده سازد. در اكوتوريسم پايدار، در عين حال كه از فرهنگ، سوابق تاريخى و نمودهاى طبيعى منطقه شناخت حاصل مى شود، شأن و جايگاه اكوسيستم محفوظ مى ماند و در ضمن فرصتهاى اقتصادى براى مردم محلى، درآمدزايى ايجاد مى كند. هدف از اكوتوريسم پايدار حفظ جذابيت هاى جغرافيايى و پديده هاى زيست محيطى براى نسل امروز و فردا است، در حالى كه امروزه تحت عنوان اكوتوريسم، خساراتجبران ناپذيرى بر منابع طبيعى وارد مى شود (زاهدى، ١٣٨٢ : ١٠٣ ). اساس اكوتوريسم پايدار اين موضوع است كه چگونه گردشگر مى تواند، براى ارتقاى سطح آگاهى، گذران اوقات فراغت و لذت جويى، از منابع طبيعى و فرهنگى بازديد كند، بدون اينكه روى اين منابع تأثير منفى داشته باشد. در این راستا در قدم اول نیازمند محاسبه ى ظرفيت برد اكولوژيكى منابع هستیم که بايد براورد شود كه تفرجگاه هاى طبيعى قادر به تحمل و پذيرش چه تعداد افراد طى روز، فصل و سال خواهند بود، بدون اينكه صدمه اى به اين گونه محيط ها وارد آيد (غنى، ١٣٨٤ ) از اینرو براى رسيدن به توسعه ى پايدار در صنعت گردشگرى و به تبع آن اکوتوریسم پایدا، نياز وافرى به برنامه ريزى هاى بنيادى به منظور توسعه و مديريت صنعت گردشگرى احساس مى شود. يكى از اهداف مهم سياست_گذارى براى توسعه ى پايدار، توجه به محيط زيست و تلاش براى حفظ آن است. در نتيجه اكوتوريسم را مى توان بخشى از گردشگرى دانست كه پايدارى در تمام بخش هاى آن بر مبناى مسئوليت پذيرى رعايت مى شود. در نهايت، گردشگرى مسئوليت پذير، با هدف احيا و نگهدارى منابع به گونه اى كه موجب تخريب براى نسل هاى آينده نباشد، به توريسم پايدار منجر خواهد شد (رنجبريان و زاهدى: ١٣٨٢ : ٥٥ ) 1-7-1 زیرساختهای طبیعی در اکوتوریسم پایدار 1. ژئومورفولوژی ساخت هرگونه تأسيسات اقامتى و سياحتى بدون توجه به ظرفيت و تحمل واحدهاى ژئومورفولوژيكى مى تواند خطرساز باشد. از اينرو، شناخت مناطقى كه حساسيت كمترى در برابر تغييرات انسانى از خود نشان مى دهند، براى احداث تأسيسات جهانگردى ضرورى است. مطالعات ژئومورفولوژى به طور كلى سه وظيفه ى مهم را در بحث اكوتوريسم بر عهده دارد: شناخت فيزيكى منطقه_اى كه تأسيسات گردشگرى روى آن بنا خواهد شد. درك و تشخيص فرايندهاى ژئومورفيك كنونى. پيش بينى تغييرات مورفولوژيكى كه در اثر اجراى طرحهاى گردشگرى ايجاد خواهند شد. 2. توپوگرافى قرارگيرى و جهت ارتفاعات در ذخيره سازى برف و ذوب تدريجى آن و ايجاد منابع آب كافى به منظور توسعه ى فعاليت هاى گردشگرى اهميت زيادى دارد. معرفى و شناسايى نقاط منحصربه فرد از طريق نقشه هاى توپوگرافى، به گردشگران كمك مى كند تا عوارض مورد علاقه ى خود را شناسايى و مناسب ترين مسير امن براى دستيابى به نواحى مورد نظر را انتخاب كنند. با مطالعه ى نقشه هاى توپوگرافى، نقاطى مانند قله هاى بلند، دامنه هاى ممتد با شيب تند، ديواره ها، دره هاى عميق، ميزان تراكم شبكه ى هيدروگرافى و مسير رودها، و… به خوبى قابل تشخيص هستند. 3. خاک مطالعه ى نفوذپذيرى و مكانيك خاك به منظور آگاهى از روند تخريب مناطق اكوتوريستى اهميت زيادى دارد. بافت خاك و ميزان نفوذپذيرى آن در ايجاد فرايندهاى ريزش و لغزش تأثير مستقيم دارد. در انتخاب مكان مناسب براى احداث تأسيسات و اماكن اقامتى پذيرايى، بايد نوع بافت و مقاومت خاك دقيقاً مورد بررسى قرار گيرد. اطلاع از ميزان نفوذپذيرى و درجه ى اشباع خاك به هنگام وقوع رگبارهاى شديد و يا بارش هاى آرام و طولانى ضرورى است. زيرا هجوم سيلاب هاى ناگهانى از دامنه ها به سوى دره هاى ييلاقى مورد بازديد گردشگران، خسارات جبران ناپذيرى را به دنبال خواهد داشت. با مطالعه ى دقيق مناطق مستعد مخاطرات طبيعى (سيل، ريزش و لغزش) و تهيه ى نقشه هاى خطر، مى توان اطلاعات ارزشمندى را به گردشگران و سازمان هاى گردشگرى ارائه كرد. 4. پوشش گیاهی گونه هاى گياهى مناسب و مستعد رويش در مناطق مورد توجه بخش اكوتوريسم، مى توانند در كاهش دماى محيط، تنظيم رطوبت هوا، هدايت بادهاى مطبوع مؤثر واقع شوند و همچنين به عنوان بادشكن و صافى عمل كنند. پوشش گياهى، علاوه بر توليد اكسيژن مورد نياز، موجب زيبايى محيط زيست گردشگران مى شود. شناخت گونه هاى گياهى و معرفى خواص دارويى، خوراكى و صنعتى آنها به توسعه ى اكوتوريسم علمى و پژوهشى در اين مناطق مى انجامد (آزاد منجيرى،1385) 1-8 ژئوتوریسم 1-8-1 تاریخچه ژئوتوریسم مطالعه در مورد ژئوتوریسم برای نخستین بار در سطح ملی و در مقیاس بزرگ بوسیله اتحادیه صنعت مسافرت و سفر جغرافیای ملی آمریکا صورت گرفته که در آن به پایداری محیط و توسعه همه جانبه پرداخته شده و حتی به مسائل فرهنگی نیز اهمیت داده شدهاست. موضوع گردشگری و حفظ میراث زمین رسما از زمانی مطرح شد که یونسکو با معرفی یک عنوان جدید در علوم زمین تحت عنوان ژئوپارک از سازمانها و مراکز زمین شناسی کشورهای مختلف دعوت به همکاری در این زمینه نمودهاست. 1-8-2 تعاریف از آنجا که موضوع ژئوتوریسم با معرفی عنوان جدید ژئوپارک رسما محقق گردید از اینرو لازم است که قبل از هر چیز ژئوپارک تعریف گردد و به دنبال آن ژئوتوریسم. ژئوپارک : سازمان علمی فرهنگی یونوسکو ژئوپارک را یک محدوده معین جغرافیایی تعریف می کند که شامل چند پدیده خاص و زیبای زمین شناسی است. در این محدوده ممکن است که علاوه بر جاذبه های زمین شناسی تعدادی جاذبه های طبیعی،فرهنگی،هنری و تاریخی هم وجود داشته باشد که بر روی توسعه اقتصادی منطقه اثر گذار خواهد بود. ژئوتوریسم : در تعریف ژئوتوریسم تعاریف گوناگونی ارائه شده است که از جمله : ژئوتوریسم نوعی توریسم فرهنگی – زیست محیطی است که در مناطقی که دارای یادمانها و آثار خاص زمینشناسی است، با جاذبههای خود میتواند در گستره جهانی شدن، با ایجاد رابطهای پویا و خلاق بین طبیعت و فرهنگ یک منطقه با گردشگران، جریانهای جدیدی را در آینده برای توریسم جهانی، صلح و توسعه پایدار فراهم نماید. ژئوتوریسم یعنی توریسمی که هویت جغرافیایی یک مکان را حفظ میکند، یا آن را بهتر میکند و این نه تنها محیط زیست را شامل میشود، بلکه میراث فرهنگ و زیباشناسی مکان و از همه مهمتر رفاه بیشتر اهالی محلی را در بر میگیرد. جاناتان تورتلات، متخصص و کارشناس ژئوتوریسم،ژئوتوریسم را توریسمی که هویت جغرافیایی یک مکان را حفظ میکند و یا آن را بهتر و یا ارتقاء میدهد تعریف می کند. از جمع بندی تعاریف فوق میتوان به طور جامع ژئوتوریسم را می توان چنین تعریف نمود که ژئوتوریسم یا توریسم جغرافیایی (گردشگری زمین شناسی) یکی از رشته های تخصصی اکوتوریسم است که به معرفی پدیده های زمین شناسی به گردشگران با حفظ هویت مکانی آن می پردازد. حفظ محیط زیست و چشم اندازهای آن،عدم تغییر و خودداری از دخالت انسان در برهم زدن چهره زمین از اهداف اصلی ژئوتوریسم می باشد. همچنین یکی از مباحث مهمی که در ژئوتوریسم مورد توجه قرار می گیرد موضوع آموزش و اطلاع رسانی است که هدف از آن آشنا ساختن همگان و بخصوص کودکان و نوجوانان با میراث زمین شناسی و پدیده های مختلف علوم زمین به منظور جلب همکاری عمومی در حفظ آثار و و استفاده بهینه و و صحیح از منابع است. 1-8-3 عوامل پیدایش پدیده های ژئوتوریسم در ژئوتوریسم، طبیعت دائم توسط فرسایش آبی و بادی در حال تنوع و دگرگونی است. این دگرگونی توسط خود عوامل فرسایش شکل میگیرد نه انسان، مهمترین عوامل پیدایش رخنمونها، اشکال و جلوههای زمین که موجب جلب گردشگران علاقهمندان به پدیدههای طبیعی میگردد، عبارتند ازفرسایشها آتشفشانها چینخوردگیها و گسلهها گنبدها و بلورهای نمکی تپههای مرجانی فرسایش مهمترین عامل ایجاد و شکل گیری پدیدههای زمین شناسی، محسوب میشود. فرسایش آبی و بادی، تغییر درجه حرارت و تبلور کانیها از عمدهترین محرکهای عمل فرسایش در سطح زمین است. بارش برف و باران، رگبارهای فصلی، امواج دریا، پیشروی و پسروی آب دریاها، تغییر مسیر رودخانهها، جریان سیلابها، نفوذ آب در لایههای زمین و انحلال سنگها و رسوبات آهکی ،مارنی و ماسه سنگی و شکل گیری غارها و حفرهها و دریاچهها و سفرههای آب زیرزمینی، نفوذ آب در سنگها، انجماد و تخریب آنها از جمله عواملی است که چهره طبیعت را دائم تغییر داده و رخنمونها و جلوههای رنگارنگ کانیها لایههای مختلف زمین را بیشتر نمایان میسازد. منابع ü احمدی، «ژئومورفولوژی کاربردی در فرسایش آب»، تهران، ۱۳۸۱. ü حریریان، محمود، دانشگاه آزاد اسلامی، «کلیات ژئومورفولوژی»، ۱۳۶۹ ü غفاریان، طوسی، رضا، «ژئوتوریسم، مقوله تازه توریسم»، روزنامه همشهری، شماره ۳۳۶۶، سال ۱۳۸۳، ص ۱۶ ü ژئو توریسم و پایداری محیط. سایت میراث فرهنگی و گردشگری ü امری کاظمی، ع.، ۱۳۸۱، آغازی بر ژئوتوریسم ایرانAn introduction to Geotourism of Iran، مجموعه مقالات بیست و یکمین گردهمایی علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور ü آزادمنجيرى، سيد يوسف.. قابليت ها و تنگناهاى اكوتوريسم در شهرستان سبزوار. پايان_نامه كارشناسى ارشد. دانشگاه تربيت_معلم سبزوار. ١٣٨٥ . ü ادينگتون، اكوتوريسم. ترجمه_ى اسماعيل كهرم. انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست. ١٣٧٤ . ü قوانین و مقررات سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ،آرشیو دفتر تدوین استانداردهای فنی و نظارت ü رضوانى، على_اصغر. جغرافيا و صنعت توريسم. انتشارات پيام نور. ١٣٧٩ . ü اكوتوريسم و نقش آن در حفاظت محيط_زيست «. مجله_ى اطلاعات سياسى اقتصادى. ١٣٧٩ . ü زاهدى، شمس السادات. مبانى توريسم و اكوتوريسم پايدار. انتشارات دانشگاه علامه طباطبايى. ١٣٨٢ .. www.aftab.ir www.erijd.ir www.dehkadehonline.com
+ نوشته شده در دوشنبه هشتم اسفند ۱۳۹۰ ساعت 22:45 توسط سیوان
|
